Historia powstania Gdyni: od wsi rybackiej do praw miejskich w 1926 roku

Kiedy powstała Gdynia?

Formalnie port powstał w 1922 r. (tak ujmuje to przystanekhistoria.pl), czyli cztery lata przed miastem.

Rok	Wydarzenie
1253	Pierwsza wzmianka o wsi „Gdina”
1772	Wieś trafia pod panowanie Prus
1904	Powstaje kąpielisko i letnisko
10.02.1920	Zaślubiny Polski z morzem w Pucku
czerwiec 1920	Tadeusz Wenda wskazuje miejsce pod port
23.09.1922	Sejm uchwala ustawę o budowie portu
29.04.1923	Otwarcie portu tymczasowego
4.07.1924	Umowa z firmami francuskimi na budowę portu
1925–1929	Budowa Molo Węglowego
10.02.1926	Nadanie praw miejskich

Jak wyglądała Gdynia przed budową portu?

Była kaszubską wsią rolników i rybaków, która od 1904 r. miała także letnisko. Do 1920 r. leżała w granicach Prus i Niemiec jako Gdingen. W 1921 r. mieszkało w niej 1268 osób.

• Rybołówstwo: główne zajęcie miejscowych Kaszubów.
• Letnisko: spółka Ostseebad-Genossenschaft Gdingen prowadziła kąpielisko i Dom Kuracyjny na terenie dzisiejszego Skweru Kościuszki.
• Kolej: od 1870 r. obok wsi biegła linia kolejowa, więc letnicy mieli jak dojechać.

Określenie „wioska rybacka” uważam za uproszczenie, bo kilkanaście lat przed portem Gdynia miała już kolej i letników z zewnątrz. Zdaniem hrabiatytus.pl bez sprawy Gdańska stałaby się po prostu ruchliwym kurortem sezonowym.

Dlaczego port zbudowano właśnie w Gdyni?

Gdańsk po traktacie wersalskim był Wolnym Miastem, a Polska potrzebowała własnego portu handlowego i wojennego. Gdynia miała najlepsze warunki terenowe i hydrograficzne na polskim wybrzeżu. Zadecydowały trzy sprawy:

• Gdańsk poza Polską: Polska nie mogła swobodnie korzystać z portu gdańskiego.
• Potrzeby floty: Marynarka Wojenna chciała własnego portu z zapleczem technicznym.
• Teren: nizina między Gdynią a Oksywiem.

Wiosną 1920 r. wiceadm. Kazimierz Porębski wysłał na Pomorze Tadeusza Wendę, a ten w czerwcu wskazał właśnie tę nizinę. Rozważano też Puck, Hel i Rewę. Doszedł do tego nacisk polityczny: groźba budowy konkurencyjnego portu miała pomóc Polsce w sporze z Gdańskiem o poszerzenie jej praw.

Kto zdecydował o budowie portu i kto go projektował?

Sejm II RP uchwalił 23 września 1922 r. ustawę o budowie portu przy Gdyni jako portu użyteczności publicznej. Port zaprojektował inż. Tadeusz Wenda. Cały pomysł oparł się na trzech osobach:

• Kazimierz Porębski: wiceadmirał, który zlecił poszukiwanie miejsca.
• Tadeusz Wenda: wybrał miejsce i zaprojektował port.
• Eugeniusz Kwiatkowski: minister przemysłu i handlu w latach 1926–1930, zapewnił budowie pieniądze.

Rolę Kwiatkowskiego oddaje opinia Napoleona Korzóna z 1935 r.: „Dopiero minister Kwiatkowski porwał za sobą cały naród, zdobył dla Gdyni zapał i uwagę społeczeństwa”.

Jak budowano port w pierwszych latach?

Najpierw powstał drewniany port tymczasowy dla marynarki i rybaków, a potem port właściwy, który budowano etapami od 1924 r. Kolejne kroki według gdyniawsieci.pl:

1. Port tymczasowy: Tymczasowy Port Wojenny i Schronisko dla Rybaków otwarto i poświęcono 29 kwietnia 1923 r. Był drewniany i stanowił ledwie zalążek.
2. Umowa i konsorcjum: 4 lipca 1924 r. rząd podpisał umowę z firmami francuskimi. Port budowało etapami Konsorcjum Francusko-Polskie dla Budowy Portu w Gdyni, a prace wykonywały duńska firma Højgaard & Schulz i belgijska Ackermans & van Haaren.
3. Molo Węglowe: pierwsze zbudowane nabrzeże, w latach 1925–1929, z dźwigami, taśmociągami i wywrotnicą wagonów. Węgiel wywożony m.in. do Szwecji przez dziesiątki lat był głównym towarem morskim.
4. Port zewnętrzny i wewnętrzny: część zewnętrzna z molami wychodzącymi w morze i część wewnętrzna na wybagrowanych torfowiskach. Port należał do państwa, a nabrzeża dzierżawiły głównie prywatne firmy.

Port tymczasowy działał prawie trzy lata przed nadaniem praw miejskich. Miasto powstało więc wokół portu, a nie odwrotnie.

Kiedy Gdynia otrzymała prawa miejskie?

10 lutego 1926 r., rozporządzeniem Rady Ministrów. Gdynia miała wtedy ok. 12 tys. mieszkańców, prawie dziesięć razy więcej niż pięć lat wcześniej.

Należała do powiatu wejherowskiego. Tuż przed nadaniem praw, pod koniec grudnia 1925 r., do gminy przyłączono Oksywie.

Jak Gdynia rosła do 1930 roku?

W 1926 r. Roman Feliński i Adam Kuncewicz opracowali „Szkic orientacyjny rozbudowy Gdyni”, czyli plan miasta w kształcie wachlarza o promieniu 3,5 km wokół portu. Do końca 1930 r. zbudowano ok. 300 domów, a śródmieście dostało wodociągi i kanalizację.

Port zaczynał skromnie, od 10 tys. t przeładunków w 1924 r. Przed wojną obroty przekroczyły 9 mln t i były prawie czterokrotnie wyższe, niż zakładał rząd. Dalszy ciąg, czyli lata 30. i modernizm, opisuje tekst o Gdyni w dwudziestoleciu międzywojennym.

Co się stało 10 lutego w historii Gdyni?

To dzień dwóch rocznic: 10 lutego 1920 r. w Pucku odbyły się symboliczne zaślubiny z Bałtykiem, a dokładnie sześć lat później Gdynia dostała prawa miejskie.

Jak dawniej nazywała się Gdynia?

Gdynia nosiła dawniej trzy nazwy:

• Gdina: zapis z 1253 r.
• Gdingen: nazwa z czasów panowania Prus i Niemiec, do 1920 r.
• Gotenhafen: nazwa z okupacji w latach 1939–1945.

Gdzie w Gdyni zobaczyć ślady tamtych początków?

W śródmieściu, przy Skwerze Kościuszki i ulicy Starowiejskiej, oraz w Muzeum Miasta Gdyni.

• Skwer Kościuszki: miejsce Domu Kuracyjnego z 1904 r.
• Ulica Starowiejska: dawna główna ulica wsi.
• Muzeum Miasta Gdyni: dokumenty i zdjęcia z budowy portu i miasta, wstęp wolny we wtorki (podaje trojmiasto.pl, 2026).

Najlepiej zacząć od muzeum we wtorek, bo dokumenty i zdjęcia dają kontekst, a dopiero potem przejść ulicami. Gotową trasę przez śródmieście, bez kosztów, opisuje tekst o spacerze po Gdyni bez biletu. Kto chce dołożyć muzea i zabytki z dalszych części miasta, znajdzie je w zestawieniu atrakcji Gdyni i okolic.