Gdynia przed wojną: jak wyglądało miasto w dwudziestoleciu międzywojennym

Czym była Gdynia, zanim zaczęto budować port?

Kaszubską wsią rolników i rybaków, a od 1904 r. także małym letniskiem, które Niemcy nazywali Gdingen.

• 1253: pierwsza wzmianka w dokumencie biskupa włocławskiego Wolimira, jako „Gdina”, wieś w parafii oksywskiej
• XIV w.: lokacja wsi na prawie chełmińskim
• 1382: Jan z Różęcina przekazuje wieś kartuzom, do których należała przez ok. 400 lat
• 1772: Gdynię zajmują Prusy w pierwszym rozbiorze
• 1870: linia kolejowa przechodzi obok wsi, stacja stoi między Chylonią a Cisową
• 1894: przystanek Gdynia w rejonie dzisiejszego dworca Gdynia Główna
• 1904: spółka Ostseebad-Genossenschaft Gdingen urządza kąpielisko i buduje Dom Kuracyjny na dzisiejszym Skwerze Kościuszki

W 1921 r. w wiosce stało ok. 130 domów, a na obszarze przyszłego miasta mieszkało 135 rybaków. Łowili z 6 kutrów motorowych, 10 żaglowych i ponad setki łodzi wiosłowych.

Do 1925 r. przy ul. Kuracyjnej (dziś 10 Lutego) i na Kamiennej Górze powstawały wille i pensjonaty. Obok rybołówstwa pojawiła się druga funkcja wsi: letniskowa.

Dlaczego port zbudowano właśnie w Gdyni?

Port zbudowano w Gdyni, bo Polska miała wybrzeże bez Gdańska. Wybrzeże przyznał Polsce traktat wersalski, a Gdańsk został Wolnym Miastem. Symbolicznie ogłoszono to 10 lutego 1920 r. w Pucku, gdzie gen. Józef Haller przeprowadził zaślubiny Polski z morzem.

Latem tego samego roku dokerzy w Gdańsku odmówili rozładunku transportu broni dla Polski, walczącej z bolszewikami. Według przystanekhistoria.pl chodziło o statek „Tryton”. W 1924 r. polska granica morska liczyła 147 km, łącznie z Helem i Zatoką Pucką. Własne wyjście na morze było więc warunkiem niezależności gospodarczej i wojskowej.

Wiosną 1920 r. wiceadm. Kazimierz Porębski oddelegował na Pomorze Tadeusza Wendę. W czerwcu Wenda wskazał nizinę między Gdynią a Oksywiem, 16 km od Nowego Portu w Gdańsku, jako najlepsze miejsce na port wojenny, a w razie potrzeby także handlowy. Rozważano też Puck, Hel i Rewę. W październiku 1920 r. rząd zdecydował o budowie Tymczasowego Portu Wojennego i Schroniska dla Rybaków. Ustawę o budowie portu przy Gdyni jako portu użyteczności publicznej Sejm uchwalił 23 września 1922 r.

Jak szybko rosło miasto w latach 1926-1939?

Szybko: liczba mieszkańców wzrosła prawie dziesięciokrotnie w pięć lat po spisie z 1921 r. i ponownie około dziesięciokrotnie w kolejnych trzynastu.

Rok	Mieszkańcy	Źródło danych
1773	71	modernizmgdyni.pl
1921	1268	spis, muzhp.pl i gdynia.pl
1926	ok. 12 tys.	gdynia.pl
przed 1939	ok. 127 tys.	gdynia.pl i 100.gdynia.pl

Gdynia miała 31 grudnia 2025 r. 238 712 mieszkańców (GUS), więc miasto z 1939 r. liczyło około 53% dzisiejszej populacji.

Od 1920 r. Gdynia leżała w granicach II RP, w powiecie wejherowskim, w województwie pomorskim. Prawa miejskie nadało jej rozporządzenie Rady Ministrów, a tuż wcześniej do gminy przyłączono Oksywie. Rok 1926 przyniósł też plan: Roman Feliński i Adam Kuncewicz opracowali „Szkic orientacyjny rozbudowy Gdyni”, czyli miasto w kształcie wachlarza o promieniu 3,5 km wokół portu.

Do końca 1930 r. zbudowano ok. 300 domów i wiele budynków publicznych, a śródmieście dostało wodociągi i kanalizację. Urzędy przenoszono do Gdyni m.in. z Wejherowa i Pucka, a hasło „Wielkiej Gdyni” oznaczało włączanie okolicznych miejscowości. Za Eugeniusza Kwiatkowskiego, ministra przemysłu i handlu od 1926 r., wartość robót w porcie wyniosła 88 mln zł. W kilkanaście lat powstał port opisywany w epoce jako największy i najnowocześniejszy port przeładunkowy na Bałtyku.

Jak wyglądało przedwojenne śródmieście?

Pierwsze kamienice stanęły przy ul. Starowiejskiej, Świętojańskiej i na Szosie Gdańskiej (dziś ul. Morska i Śląska). Starowiejska była osią dawnej wsi, między dworcem a Rynkiem Kaszubskim. Dalej zabudowano centrum według planu wachlarza wokół portu, w duchu modernizmu.

Ta zabudowa ma dziś status ochrony. Modernistyczne śródmieście wpisano do rejestru zabytków w 2007 r., a w 2015 r. uznano za Pomnik Historii. 27 lipca 2026 r. trafiło na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako 18. polskie miejsce.

Wrzesień 1939 r. zatrzymał rozwój miasta. Niemcy nazwali je Gotenhafen i wysiedlili mieszkańców. Większość zabudowy wokół Skweru Kościuszki wojnę przetrwała.

Co z przedwojennej Gdyni zobaczysz dziś?

Najwięcej w śródmieściu, na odcinku między dworcem, Placem Kaszubskim a Skwerem Kościuszki. Zachowaną przedwojenną zabudowę ma też ul. Morska na Grabówku.

• Skwer Kościuszki: miejsce Domu Kuracyjnego z 1904 r. Przed wojną nie rosły tu drzewa, zieleńce obsadzono później.
• Ul. 10 Lutego: dawna ul. Kuracyjna, przy której do 1925 r. powstawały wille i pensjonaty; dziś w okolicy stoi Poczta Polska.
• Plac Kaszubski: dawny Rynek Kaszubski.
• Ul. Starowiejska: dawna Wiejska, główna ulica wsi.
• Ul. Morska na Grabówku: zachowana przedwojenna zabudowa.

Spacer najlepiej zacząć od Skweru Kościuszki i Świętojańskiej, bo przedwojenna zabudowa jest tam najgęstsza. Praktyczne szczegóły trasy opisuje tekst o tym, jak zrobić spacer po Gdyni bez biletu.

Oryginalne zdjęcia, plany i druki znajdziesz w archiwach cyfrowych. Polona, czyli zasoby Biblioteki Narodowej, udostępnia 14 880 publikacji z hasłem „Gdynia”. Są wśród nich „Port Gdynia” Tadeusza Wendy z 1932 r. i druki Gdynia-Ameryka Linii Żeglugowych, na przykład o M/S „Piłsudski” z 1936 r.

Gdynia przed powstaniem miasta: dzielnice, nazwy i budowniczowie

Które dzisiejsze dzielnice były osobnymi wsiami?

Oksywie, Chylonia, Cisowa, Grabówek, Kamienna Góra i Orłowo. Oksywie wymieniono w dokumencie z 1209 r. jako „Oxhoft” i przyłączono do Gdyni 30 grudnia 1925 r. Między Chylonią a Cisową stanęła pierwsza stacja z 1870 r. Grabówek był przysiółkiem wsi, a na Gdyńskich Górkach, dzisiejszej Kamiennej Górze, działał folwark. Resztę przyłączono w latach 1930-1935. Co dziś jest w dawnych wsiach, pokazują atrakcje Gdyni i okolic.

Czy Gdynia była kiedyś niemiecka?

Tak, w latach 1772-1920 była w Prusach, a później w Niemczech, i nazywała się Gdingen. Tę nazwę nosiła też spółka z 1904 r. Od 1920 r. Gdynia leżała w Polsce, a w czasie okupacji Niemcy nazwali miasto Gotenhafen.

Kto zbudował Gdynię?

Port i miasto budowali przede wszystkim inż. Tadeusz Wenda, wiceadm. Kazimierz Porębski i Eugeniusz Kwiatkowski. Wenda wybrał miejsce i kierował budową portu. Porębski zlecił mu zadanie w 1920 r. Kwiatkowski zapewnił pieniądze i politykę morską, a w 1928 r. dostał honorowe obywatelstwo Gdyni.