Zabytki Gdyni: modernizm, Oksywie i miejsca z rejestru

Gdzie w Gdyni są zabytki?

W rejestrze zabytków są budynki portowe, wille, kościoły, kamienice i zespoły wiejskie. Starsze niż XX wiek są tylko pojedyncze obiekty, które stoją w dawnych wsiach i w letnisku Orłowo.

Dzielnica	Jakie zabytki	Przykłady z adresem
Śródmieście	budynki portowe, użyteczności publicznej, kościoły, kamienice	Bank Polski, ul. 3 Maja 25; Dworzec Morski, ul. Polska
Kamienna Góra	wille, pensjonaty, zespół urbanistyczny	willa „Sokola”, ul. Sieroszewskiego 7
Oksywie	kościół, zespół wojskowy, dawna wieś	kościół św. Michała Archanioła; Zespół Dowództwa Floty, Rondo Bitwy pod Oliwą
Orłowo i Mały Kack	pensjonaty, wille, dwory, osada rzemieślnicza	Dom Kuracyjny, ul. Orłowska 2; osada, ul. ks. Zawackiego
Chylonia	kościół ze średniowiecznym prezbiterium, dworek	kościół św. Mikołaja, ul. św. Mikołaja 1
Babie Doły	ruiny z czasów okupacji, poza rejestrem	ruiny torpedowni, ok. 300 m od brzegu
Grabówek	dawna szkoła morska	zespół budynków, ul. Morska 83

Modernistyczne Śródmieście: Pomnik Historii i lista UNESCO

Śródmieście jest chronione jako całość, a nie tylko w pojedynczych budynkach. Historyczny układ urbanistyczny śródmieścia Gdyni jest Pomnikiem Historii od 17 marca 2015 r. W lipcu 2026 r. na Listę światowego dziedzictwa UNESCO wpisano modernistyczne budynki Gdyni: Śródmieście i Kamienną Górę z architekturą z lat 1920-1939, czyli zabudowę przedwojennej Gdyni. Zabudowa Śródmieścia przetrwała II wojnę w większości bez poważniejszych zniszczeń.

Według listy rejestru zabytków w Śródmieściu stoją między innymi:

• Bank Polski, 1927-1929, ul. 3 Maja 25
• dawny budynek ZUS/PLO, dziś Urząd Miasta, 1935-1936, ul. 10 Lutego 24
• Dom Żeglarza Polskiego, dziś uczelnia morska, 1938-1939, al. Zjednoczenia 3
• Kamienica Pręczkowskich, 1930-1937, Skwer Kościuszki 10/12
• Kamienica A. Jurkowskiego, 1937-1938, Skwer Kościuszki 16
• Domek Abrahama, 1904, ul. Starowiejska 30
• Dom wójta Radtkego, 1912, ul. 10 Lutego 2
• kościół NMP Królowej Polski, 1922-1924, ul. Świętojańska
• zespół dworca kolejowego Gdynia Główna, pl. Konstytucji 1

Hala Targowa

Zespół Miejskich Hal Targowych przy ul. Wójta Radtkego powstał w latach 1935-1938 według projektu Jerzego Müllera i Stefana Reychmana. To jeden z nielicznych w Polsce przykładów konstruktywizmu. Największa jest Hala Łukowa z dachem na parabolicznych łukach. Zniszczone w czasie wojny hale odbudowano. Dla mieszkańców Gdyni to targowisko, a dla zwiedzających zabytek, który ogląda się od środka, robiąc zakupy.

Które wille na Kamiennej Górze są zabytkami?

W rejestrze są wille i pensjonaty z lat 1921-1939, a cała dzielnica, między ul. Słowackiego a Bulwarem Nadmorskim, tworzy zespół urbanistyczny. Obiekty w kolejności ulic:

• Willa „Poznanianka”, ok. 1922, ul. Sędzickiego 16
• Willa „Zosieńka”, 1923, ul. Sędzickiego 22
• Willa „Otok”, 1923, ul. Sędzickiego 24
• Willa „Sokola”, 1921, ul. Sieroszewskiego 7
• Willa „Sadyba”, 1923, ul. Sieroszewskiego 8
• Willa „Orla”, 1927, ul. Kasprowicza 2
• Willa „Szumka”, 1922-1923, ul. Sienkiewicza 37
• Willa Bliźniacza, 1937, ul. Korzeniowskiego 25/25a
• Willa „Szczęść Boże”, 1928, ul. Żołnierzy I Armii WP 6
• Dom „Opolanka”, 1936-1939, ul. Piotra Skargi 9
• Hotel „Polska Riwiera”, 1922-1923, ul. Zawiszy Czarnego 1

Wille są prywatne, więc ogląda się je z ulicy.

Kościół św. Michała Archanioła na Oksywiu

To najstarszy budynek Gdyni i Trójmiasta: kościół ufundował w 1224 r. książę Świętopełk II, a parafię powołano w 1253 r. Z budowli średniowiecznej zachowała się ściana zachodnia. Kolejne etapy budowy:

• XIV w.: dobudowano prezbiterium (część ołtarzową) i nawę północną
• 1687: odbudowa z drewnianą wieżą zwieńczoną barokowym hełmem
• 1925-1927: restauracja

Na Oksywiu w rejestrze są także Zespół Dowództwa Floty z lat 1924-1930 przy Rondzie Bitwy pod Oliwą oraz zespół ruralistyczny dawnej wsi przy ul. Muchowskiego. Do dzielnicy należy też cmentarz parafialny na Oksywiu.

Zabytki portu i statki-muzea

Zabytkami portu są magazyny i dworzec z lat 30., wpisane do rejestru. Dwa statki przy Molo Południowym to muzea z własną historią, a nie obiekty z rejestru. Cumują w pobliżu Akwarium Gdyńskiego na Molo Południowym.

• Dar Pomorza: trzymasztowa fregata zbudowana w 1909 r. w stoczni Blohm & Voss w Hamburgu jako „Prinzess Eitel Friedrich”. W 1929 r. kupiło ją społeczeństwo Pomorza dla Szkoły Morskiej w Gdyni. Od 1982 r. jest statkiem-muzeum, oddziałem Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku.
• ORP Błyskawica: okręt-muzeum od 1 maja 1976 r., z niemal kompletną brytyjską centralą artyleryjską z II wojny, opisaną jako unikatowy zabytek techniki. Miasto podaje, że okręt jest niedostępny do zwiedzania do 31 marca 2027 r. Przy planach na 2026 i początek 2027 r. oglądaj Błyskawicę z nabrzeża.
• Budynki portowe: Dworzec Morski (1932-1934, ul. Polska), Elewator zbożowy (1935-1937, ul. Indyjska 1), Chłodnia (1928-1934, ul. Polska 20), Magazyn długoterminowy „H” (1931-1934, ul. Polska 17) i Zespół Łuszczarni Ryżu (ul. Celna 2).

Torpedownia na Babich Dołach

Ruiny niemieckiego ośrodka badań torped Luftwaffe stoją w wodzie ok. 300 m od brzegu. Dawny „Torpedowaffenplatz Hexengrund” otwarto 4 lipca 1942 r. Druga torpedownia, na Oksywiu, działała od 1940 r. jako ośrodek Kriegsmarine i dziś należy do Marynarki Wojennej.

Orłowo, Chylonia i dawne wsie

Przed XX wiekiem były tu wsie i letnisko, dlatego część zabytków, jak Dom Kuracyjny, Zajazd Adlera czy dwory, jest starsza niż port. W Orłowie, dzielnicy nad klifem, i w dawnych wsiach w rejestrze są:

• Orłowo: Dom Kuracyjny (ok. 1904, ul. Orłowska 2) i Zajazd Adlera (XIX w., ul. Orłowska 8, dziś Zespół Szkół Plastycznych)
• Orłowo: Pensjonat „Gryf” (1932, ul. Przemysława 6) i Willa „Weneda” (1927-1929, ul. Przebendowskich 1)
• Orłowo i Kolibki: zespół dworsko-parkowy z XVIII w. (ul. Folwarczna) i zespół dworsko-krajobrazowy w Kolibkach (ok. 1830, al. Zwycięstwa 291)
• Mały Kack: osada rzemieślnicza z XVI w. (ul. ks. Zawackiego)
• Chylonia: kościół św. Mikołaja z prezbiterium z XIV w. i korpusem z lat 1896-1897 (ul. św. Mikołaja 1) oraz dworek ze stajnią z 1931 r. (ul. Chylońska 112a)
• Wielki Kack: zespół ruralistyczny dawnej wsi z XIX w. (ul. Źródło Marii)

Jak zobaczyć zabytki Gdyni w jeden dzień?

Śródmieście, port i Kamienną Górę obejdziesz pieszo, bo leżą w promieniu ok. 1,5 km (dane amazeworld.pl). Orłowo i Oksywie wymagają dojazdu. Trasa:

1. Zacznij na dworcu Gdynia Główna i ul. Świętojańską idź w stronę Skweru Kościuszki (ok. 10 minut). W Śródmieściu obejrzyj Bank Polski, Urząd Miasta i Halę Targową.
2. Na Skwerze Kościuszki zobacz kamienice Pręczkowskich i Jurkowskiego, potem przejdź na Molo Południowe do statków-muzeów i budynków portowych.
3. Wjedź bezpłatną kolejką (działa od 2015 r., start przy pl. Grunwaldzkim) na Kamienną Górę i przejdź ulicami Sędzickiego i Sieroszewskiego, oglądając wille z ulicy.
4. Pojedź SKM do Orłowa na zabytki spoza centrum.

Oksywie i Babie Doły zostaw na osobną wyprawę autobusem lub autem. Muzea, plaże i spacery opisujemy we wpisie o atrakcjach Gdyni i okolic.

Czy Gdynia ma stare miasto?

Nie, Gdynia nie ma średniowiecznej starówki, bo prawa miejskie dostała dopiero w 1926 r. Starsza jest parafia na Oksywiu: dokument z 1253 r. wymienia Gdynię („Gdina”) jako wieś należącą do parafii w Oksywiu. Najstarszą częścią dzisiejszego miasta jest więc Oksywie. Więcej o tym, jak powstawała Gdynia, piszemy w osobnym tekście.

Gdzie szukać pomników i miejsc pamięci?

Pomniki i miejsca pamięci to osobna grupa obok zabytków z rejestru. Opisujemy je w przewodniku:

• Mauzoleum gen. Orlicz-Dreszera
• Ławeczka Budowniczych Portu
• Cmentarz Marynarki Wojennej